De golfbeweging van vakbeweging en milieu

Drie inleiders hadden we op 14 oktober, tijdens een alweer zeer goed bezochte VHV-vriendenbijeenkomst. Allemaal vanuit de eigen achtergrond, spraken ze over ’transitie’. Dat is – volgens Wikipedia: een structurele verandering die het resultaat is van op elkaar inwerkende en elkaar versterkende ontwikkelingen.
Niet voor het eerst stonden de belangrijkste transitie-uitdagingen van vandaag – duurzaamheid, klimaat en energie – daarbij centraal.

De aandacht van de vakbeweging voor klimaat, voor een duurzame economie, kent in de ogen van Eerste Kamerlid Ferd Crone (PvdA) een golfbeweging.
De intensivering start eind jaren tachtig en zakt in met de verder doorzettende neoliberalisering. Maar het onderwerp trekt nu weer aan. Het klimaatakkoord, de stikstofdiscussie, de energiecrisis, laten ook de vakbeweging niet onberoerd.
Op de VHV Vriendenbijeenkomst van 14 oktober 2022 vertellen Ferd Crone en Roel Berghuis over hun eigen rol in die golfbeweging. Laura Schroër, de derde inleider, benadrukt dat, hoe belangrijk en noodzakelijk de omslag naar een duurzame economie ook is, het wel ‘van au’ gaat. Ze vraagt aandacht voor het compenseren van het collectieve en – niet te negeren – individuele verlies dat met de transitie gepaard zal gaan.

Van Milieuconvenant tot Klimaatakkoord

In een chronologische benadering schetst Ferd Crone de ontwikkelingen binnen de FNV, waar hij vanaf 1989 als beleidsmedewerker van het Federatiebestuur direct bij betrokken is. Naar zijn mening is de aandacht voor klimaat en duurzaamheid toegenomen door de Kersttoespraak van koningin Beatrix in 1988. Zij zou boos zijn geweest op minister-president Ruud Lubbers die haar in de Troonrede had laten zeggen dat Nederland ‘schoner’ was geworden. Daar was veel kritiek op gekomen, wat ook bij de vorstin was geland. “Langzaam sterft de aarde”, zei ze, “en wordt het onvoorstelbare, het einde van het leven zélf, tóch voorstelbaar.“

Wat later wordt FNV-voorzitter Johan Stekelenburg gebeld door VNO-voorzitter Cees van Lede. Naar aanleiding van de ontwikkeling van milieubeleid door minister Ed Nijpels wordt de aandacht voor vervuiling sterker. Dat leidt onder meer tot een poging het reiskostenforfait af te schaffen. Het kabinet zal er later zelfs op vallen.
Van Lede zegt: “Johan, dit gaat uit de hand lopen, banen kosten, top-down-milieubeleid…….we moeten wat doen’’. Stekelenburg schuift Crone, nog nauwelijks in FNV—dienst, naar voren. De inspanningen leiden tot een milieuconvenant tussen FNV en VNO, dat in binnen- en buitenland veel belangstelling trekt.
Crone: “We stonden sterk. We hoefden geen water bij de wijn te doen. Onze uitgangspunten werden stevig verankerd. De werkgevers erkenden dat de overheid een grote rol moet spelen en dat ook bij minder groei het milieubeleid moet doorgaan. Milieu gaat boven economie. Het bedrijfsleven zou zich niet verschuilen achter de internationale concurrentiepositie. En de aandacht moest niet blijven steken op nationaal niveau, ook op sectorniveau moet met vakbonden worden overlegd over klimaataspecten”.

Het volgende kabinet-Lubbers is er één met de PvdA. Voor de uitvoering van het milieuconvenant wordt advies gevraagd aan de SER. De uitwerking komt ook aan bod in het regeerakkoord van het eerste Paarse kabinet. Daarin wordt een verschuiving aangekondigd van de lasten op arbeid naar een ecotax. Ook internationaal timmert het kabinet actief mee aan internationale overeenstemming, zoals het zogenaamde Kyoto-protocol (1997).
Maar hoe staat het er in de sectoren ervoor? Roel Berghuis: “Bij ons stond het op het lijstje ‘goede doelen’, naast de vele anderen in de cao-voorstellen van de bond”. In de landelijke politiek signaleert Crone een scherpe terugval na de Fortuyn-revolte, tot uitdrukking komend in het feit dat ‘milieu’ na 2002 nog slechts op het niveau staatssecretaris in het kabinet wordt behartigd.

De naam van oud-minister Ed Nijpels (VVD) is onverbrekelijk verbonden met de ontwikkeling van het Klimaatbeleid. Hij heeft in opdracht van het kabinet leiding gegeven aan een overlegproces met tal van sectoren, om te komen tot een breed gedragen Klimaatakkoord. Aan één der ‘klimaattafels’ – Gebouwde Omgeving – is ook Lodewijk de Waal aangeschoven. Daarvan herinnert hij zich tijdens de Vriendenbijeenkomst dat de inbreng van zowel werkgevers als werknemers niet echt inspirerend was. Beide groepen stelden zich nogal defensief op.

Tata Steel: ‘Groen Staal’ zet de toon

Voormalig FNV-bestuurder Roel Berghuis is van oorsprong huisschilder, maar na zijn opleiding op aandringen van zijn moeder als smelter aan de slag gegaan bij Hoogovens. Dat biedt begin jaren 80 meer zekerheid en een wat solidere toekomst dan de bouw, die in een diepgaande crisis verkeert. Berghuis maakte een hele rondgang door de vakbeweging voor hij in februari 2020 weer terugkeert bij Hoogovens, tegenwoordig Tata Steel.

Berghuis: “Ik krijg van de FNV Bedrijfsafdeling Tata Steel (vroeger: BedrijfsLedenGroep (BLG) – red.) enkele opdrachten mee. De belangrijkste daarvan is: het hele dossier ’toekomst Tata Steel’, inclusief aanpak van CO2-uitstoot, en verduurzaming goed over het voetlicht brengen, ook in Den Haag. Ik kom in contact met diverse mensen uit de academische wereld en uit het ‘Hoogovencircuit’. Er ontstaat een in eerste instantie informele groep mensen onder de naam ‘Zeester’, die is gaan nadenken over alternatieven voor de huidige, vervuilende, processen. Met als richting: een toekomstbestendige staalindustrie in IJmuiden.”

Dat betekent een doorbraak in het denken. Het valt Berghuis bij zijn ‘terugkeer’ op hoe treffend de vergelijking is die Peter de Waard in de Volkskrant heeft gemaakt van het Gallische dorp van Asterix en Obelix met IJmuiden: “Wij tegen Mumbai, wij tegen de Engelsen, wij tegen die niet-empatische Europese directeur van het bedrijf… Kortom, ik krijg heel snel een beeld van een vijandige omgeving, en dan ben je als bedrijf geneigd een muur om jezelf heen te zetten. Dat is ook gebeurd, en dan is niet alleen elke journalist een potentiële vijand, maar ook de omwonenden , de milieubeweging en lokale groepen, de politici enzovoorts. Die ga je dan negeren of arrogant bejegenen en in zo’n klimaat gaat het bedrijf uiteindelijk gewoon ten onder.”

Nog nauwelijks ‘geland’ in IJmuiden wordt er door de vakbonden bij Tata Steel 24 dagen gestaakt met eisen over vooral de toekomst van het staalbedrijf en het van tafel krijgen van een omstreden reorganisatieplan. Na een onderhandelingsakkoord tussen de vakbonden en de directie van Tata Steel Nederland wordt de staking beëindigd. Aansluitend treden vakbondsbestuurder en vakbondskaderleden, na afstemming met de Centrale Ondernemingsraad, in overleg met de werkgroep Zeester over andere technologische toekomstscenario’s voor het bedrijf.
Die werkgroep bestaat uit oud-Hoogoven-directeuren, wetenschappers en andere deskundigen. Dat overleg mondt later in 2020 uit in een strategisch Plan voor de periode 2020-2050: ‘Naar een toekomstbestendige staalindustrie IJmuiden’. In dit plan zijn technologische scenario’s en suggesties voor een innovatief industrieel complex – uitgaande van een Rijnlands bestuursmodel – beschreven. Ook het huidige (meer Angelsaksische) bestuursmodel en de eigendomsstructuur en -verhoudingen zijn in het plan geanalyseerd.

In mei 2021 komt FNV Tata Steel met een uitwerking van dit strategisch plan in het rapport ‘Groen Staal’. De directie van Tata Steel Nederland reageert hier voorzichtig positief op. Met steun van tal van landelijke milieuorganisaties worden de denkbeelden uit Groen Staal ook op verschillende bureau’s in Den Haag neergelegd.
Nog belangrijker is dat Tata Steel Nederland op 15 september 2021 het besluit neemt, in samenspraak met de Raad van Commissarissen en het moederbedrijf in India, om technologisch te kiezen voor de waterstofroute door middel van Direct Reduced Iron. Tegelijkertijd wordt afstand genomen van het eerdere plan CO2 op te vangen in lege gasvelden onder de Noordzee. De COR spreekt in samenhang hiermee ook af dat het adviesaanvragen krijgt over voorgenomen besluiten in het kader van de terugdringing van de stikstof-uitstoot door het staalbedrijf.

Gezamenlijk geven Tata Steel Nederland en de FNV opdracht om te de haalbaarheid van deze klimaatneutrale paden te onderzoeken. De uitkomst is positief: groene productie van staal blijkt haalbaar.

Het blijft niet bij goede intenties. In juli 2022 bereiken het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de Provincie Noord-Holland, Tata Steel Nederland en Tata Steel India overeenstemming over ‘Expression of Principles’, waarmee de inspanningsverplichtingen voor de verduurzamingsroute op basis van Direct Reduced Iron worden bevestigd.
Een oven schakelt eerst over op gas en gaat, naarmate er de komende jaren meer waterstof beschikbaar komt, geheel over op waterstof.
In augustus 2022 komt Tata Steel Nederland naar buiten met het besluit dat met drie grote partijen contracten zijn gesloten over het ontwerpen van een nieuwe waterstoffabriek die uiteindelijk de bestaande twee hoogovens en cokes- en gasfabrieken zullen vervangen. Men gaat de plannen naar waterstof nu uittekenen daarna begint het bouwen van nieuwe fabrieken.

Het werken van een compleet en realistisch beeld van de huidige situatie naar de toekomst van Groen Staal, kan – zegt Berghuis – niet zonder een sociaal contract met de vakbeweging. Nog in de loop van 2022 worden daarover afspraken gemaakt, over werkgelegenheid en over de voorwaarden voor goed werk.

De onvermijdelijke pijn van transities

De laatste inleider, Laura Schroër, schetste in het verzet van de boeren tegen het stikstofbeleid van de regering een herkenbaar voorbeeld van collectieve en individuele pijn. “Transities, veranderingen, gaan onvermijdelijk gepaard met verlies. Dat is geen neveneffect, maar de bedoeling. Zonder afscheid van het bestaande, van productiewijzen waarbij veel stikstof vrijkomt, ontstaat er namelijk geen ruimte voor alternatieve nieuwe productiemethoden.”

“Maar”, zegt Schroër, “het is de vraag hoe sociaal houdbaar het is als de groep van boeren verlies moet incasseren terwijl de gehele samenleving verantwoordelijk is voor de situatie waarin zij verkeren. Zij zijn door de overheid en door de banken aangemoedigd grootschalig en goedkoop voedsel te gaan produceren. Iedereen, ook gebruikers en consumenten die ervan profiteren, valt wel wat te verwijten als het om vervuiling gaat. Voor de boeren die het verlies moeten dragen, voelt het daarom onrechtvaardig dat ze verantwoordelijk gehouden worden voor de acties en gedragingen van allen.”

Collectief neemt de samenleving haar verantwoordelijkheid door financieel de omslag mogelijk te maken, door starters te subsidiëren en door anderen uit te kopen. Maar het individuele verlies wordt daarmee slechts deels gecompenseerd. In hun omgeving ontlenen boeren hun sociale aanzien aan hun werk en de omvang van het inkomen dat ze daarmee verwerven. Zoals jaren geleden ook de Limburgse mijnwerkers, die trots waren op hun werk, op de inhoud, op het maatschappelijke belang ervan en op de collegialiteit die ze onder elkaar beleefden. Na de mijnsluitingen werden ze wel gecompenseerd, maar de nieuwe werkgelegenheid sloot zelden aan bij hun wensen, bij hun capaciteiten en bij de werksfeer waarin ze jaren actief zijn geweest.

De boeiende inleidingen worden gevolgd door een levendige discussie. Oud-bondssecretaris Dik Nas (Industriebond FNV) bevestigt de waarneming van Berghuis dat klimaat in de negentiger jaren als ‘een goed doel’ werd beschouwd, in het verlengde van veiligheid en gezondheid. Maar de urgentie is hem pas recent duidelijk geworden. Arbeidssocioloog Frank Pot pakt de opmerking van Crone aan dat Groene banen goede banen moeten zijn, zonder flex-onzekerheid’. Dat is in zijn ogen maar één aspect: het moet ook gaan om inhoudelijk uitdagende banen, waarin mensen zich kunnen ontplooien.

De VHV, die volgend jaar haar 40-jarig bestaan gaat vieren, wil niet alleen nostalgisch terugblikken op het verleden van de vakbeweging. De VHV wil ook inbreng leveren voor toekomstig vakbondsbeleid. Met de jongste Vriendenbijeenkomst is dat – in de woorden van oud-VHV-voorzitter Jaap van der Linden – in ieder geval niet tegengewerkt…

Jeroen Sprenger

Oktober 2022

Meer lezen over dit onderwerp

Op vakbondshistorie.nl

‘Groen Staal’ uit de IJmond – interview met Roel Berghuis
‘Geanimeerd debat over de brede vakbeweging’ – VHV-bijeenkomst 21 mei 2022
Vakbeweging en Milieu: haat-liefde verhouding?

Elders

Laura Schroër en anderen – “Omgaan met verlies in transities” (pdf)
Ferd Crone – ‘Een groene én eerlijke energietransitie voor arbeiders’ (Koos Vorrinklezing 2022)
Manifest ‘De toekomst van werk in de zware industrie’ en de reactie van Roel Berghuis hierop