Het geheugen van de vakbeweging

Vakbondswerk in de onderneming

Vakbond en OR bij TNT Express

Eén van de ‘aartsvaders’  van het bedrijvenwerk, zoals dat vanaf de jaren ’60 zijn intrede deed in de Nederlandse vakbeweging, is Stan Poppe. Poppe werkte bij de toenmalige Metaalbedrijfsbond (ANMB), die later is opgegaan in de Industriebond NVV.

Dat zou kunnen leiden tot de misvatting dat vakbondswerk in de onderneming pas sinds de jaren ’60 bestaat, dat het vooral een ding  van de industrie was, en dat het typerend was voor NVV, later FNV.
Maar ook NKV en CNV hadden en hebben vormen van bedrijvenwerk. En als we de ‘kernen’ even buiten beschouwing laten, zien we dat de ambtenarenbonden al vlak na de oorlog een vorm van ‘bedrijfsledengroepen’ kenden, de zogenaamde ‘groepen’.

In dit artikel richten we de schijnwerpers op TNT Express, tegenwoordig Fedex Express, vroeger ‘gewoon’  horend bij de PTT. En een vakbondsbolwerk van de ambtenarenbonden.
Het artikel is de weerslag van gesprekken met vier vakbondskaderleden, en met twee vakbondsbestuurders, allemaal van FNV-huize. De vele wederwaardigheden in de periode 2011-2020 staan centraal. Recente vakbondshistorie dus. Maar tijdens het schrijven is ook duidelijk geworden dat een vorm van ‘bedrijvenwerk’ bij de Abva al direct na de oorlog (en misschien wel eerder) bestond. Ruim voor Poppe en de zijnen het in de metaalindustrie introduceerden…

Meer weten? Lees en download de meer uitgebreide, van bronnen voorziene pdf-versie.

Van PTT via KPN, TPG en TNT Express naar FedEx Express

Tot 1986 is het post- en pakketlandschap in Nederland overzichtelijk. Het gebeurt allemaal door één overheidsbedrijf, de PTT. De PTT is er ook voor de telecommunicatie (in die tijd telefoon, telegraaf, telex en FAX), en speelt via de Rijkspostspaarbank en Postcheque- en Girodienst een belangrijke rol in het Nederlandse geld- en betalingsverkeer.
Vanaf 1986 worden de verschillende PTT-onderdelen geprivatiseerd en opgesplitst. Via KPN, TPG (TNT Postgroep) en PostNL/ TNT ontstaat in 2011, TNT Express, gespecialiseerd in het vervoer van (express)pakketten, documenten en vracht tussen zakelijke klanten.

Bron: Wikipedia

Het pad van het nieuwe bedrijf gaat niet bepaald over rozen. In de jaren 2011 tot en met 2015 zien we (netto) alleen maar rode cijfers.
In 2012-2013 is er een mislukte (naar men zegt door een EU-verbod) overnamepoging door het Amerikaanse UPS. In 2016 lukt het FedEx, ook Amerikaans, wel, zij het voor een aanzienlijk lager bedrag dan UPS destijds bood.

TNT Express staat stevig in de langjarige vakbonds- en medezeggenschapstraditie van het oude postbedrijf.  Slechts voor een klein deel is dat een actietraditie, ambtenaren mochten tot 1980 niet staken, maar toch vormen de werknemers van de PTT één van de steunpilaren tijdens de ambtenarenstaking van 1983.

Voor FedEx geldt een wat ander verhaal, gekenmerkt door een andere, meer Amerikaanse cultuur, ook als het om vakbond en medezeggenschap gaat. Volgens The Guardian besteedt FedEx tussen 2014 en 2018 zo’n 837.000 dollar aan advieskosten om vakbonden buiten de deur te houden, los van de actieve anti-vakbondsbeïnvloeding van werknemers door (onder meer) de HR-afdeling van het bedrijf[1].

Toch lijkt het onderhandelen met vakbonden en het overleg met de (Centrale) Ondernemingsraad, na een stroeve start, niet wezenlijk moeilijker dan voorheen. Het schijnt dat Karen Reddington de nieuwe CEO voor Europa, in dit opzicht een matigende invloed heeft. De noodzaak met vakbonden te onderhandelen over de harmonisering van cao’s, en pensioenregelingen is hier ongetwijfeld ook van invloed geweest.
Een kaderlid: “De overname door een Amerikaans bedrijf heeft wel een zekere spanning tussen het Rijnlands en Angelsaksisch model teweeggebracht, zeker in het begin. Het Amerikaanse management was duidelijk niet gewend aan overleg met Ondernemingsraad en vakbonden, en daarin ook niet altijd even geïnteresseerd…met de komst van de nieuwe, Engelse CEO lijkt dat te veranderen: ze begrijpt de cultuur beter, toont meer overlegbereidheid, weet beter te luisteren naar de mening van werknemers.”

Flexwerk bij TNT Express: grote aantallen, weinig grip

Richlinde Wackers

Dat er bij TNT Express, net als in veel andere logistieke bedrijven en centra veel met flexibele arbeidskrachten wordt gewerkt, zal geen verbazing wekken. Zeker niet in Nederland, al meer dan 20 jaar ‘flexkampioen van Europa’. Geen titel om trots op te zijn overigens.

Bij TNT Express lijken twee vormen van flexwerk te overheersen: uitzendwerk in de warehouses, met  Randstad als huisleverancier, en onderaanneming bij de chauffeurs, vooral via zogenaamde subco’s (subcontractors). Dat kunnen (kleine) transportbedrijven zijn, maar ook ZZPers.

Toch scoort TNT Express beter dan veel andere bedrijven in de sector. Vakbondsbestuurder Richlinde Wackers:
Veel grote logistieke bedrijven – die blokkendozen langs snelwegen en op industrieterreinen, vallen niet (meer) onder een cao, en benutten die vrijheid om grootschalig goedkope arbeidskrachten uit bijvoorbeeld Oost-Europa, via uitzendconstructies in te huren. Je wilt niet weten wat zich daarbinnen afspeelt: vaak zijn er schrijnende arbeidsomstandigheden.
Dat zijn heel andere werelden dan TNT en FedEx: die horen tot de nettere bedrijven, die het goed willen doen. Dat neemt niet weg dat ook hier, net als elders, veel flexwerk voorkomt. Bij TNT gaat dat vaak door het inhuren van andere (transport)bedrijven (subcontracting): de zogenaamde subco’s.
Die subcontractors en de vaste mensen werken gewoon naast elkaar. De subco’s vallen meestal gewoon onder de cao voor het beroepsgoederenvervoer. Maar daar zitten ook wel boefjes bij die de cao niet naleven. Bovendien huren subcontractors zelf soms ook weer anderen in. En daar heb je niet altijd zicht op.”

De contacten tussen vakbond – of OR – en de flexwerkers zelf, zijn op het bedrijf, voorzichtig uitgedrukt ‘weinig intensief’. Een van de kaderleden legt uit: “Als chauffeur heb je best contactmogelijkheden met je collega’s, met name aan het eind van de dienst, om 6 uur. En ik zorg wel dat ik ze allemaal spreek. Onlangs ben ik nog koffie gaan drinken met drie FedEx medewerkers die bij ons op het depot zitten. Maar de chauffeurs die voor een subco rijden, die spreek ik weinig. Ze weten dat ik van de vakbond ben, maar ze hebben geen interesse. Het zijn allemaal van die jonge flierefluiters: vandaag werk ik hier, en morgen ergens anders.”
Een ander: “We bemoeien ons eigenlijk niet met de subco’s. Wij hebben er in feite niks mee te maken. Zij werken op zichzelf. Voor zover ik weet zijn er geen contacten.”

De kans is reëel dat contacten tussen vaste en flexkrachten in 2021 zullen toenemen, vanwege een studieafspraak in de cao over flexwerk, en door cao-acties in het wegvervoer die de subco’s raken. In beide gevallen is het de bedoeling dat vakbondskaderleden van TNT Express een actieve rol gaan vervullen

Reorganisaties: vakbond en OR samen aan de bak

Na het afketsen van de overname door UPS, zet TNT Express in op lagere kosten en hogere productiviteit: in maart 2013 wordt bekend dat wereldwijd 4.000 banen gaan verdwijnen. Hoewel hijzelf het ontkent, lijkt het er op dat Tex Gunning, topman tussen 2013 en 2016, vooral bezig is geweest het bedrijf  ‘overnameklaar’ te maken.

Etienne Haneveld

Vakbondsbestuurder Etienne Haneveld: “…Het ging van de ene reorganisatie naar de andere. Er was altijd gedoe. Wat ze wilden was het vaste personeel er uit wippen en gebruik maken van hetzij uitzendkrachtconstructies, dan wel mensen uit de WW, die met behoud van uitkering gingen rijden – werken zonder loon. Met de toezegging dat ze na een half jaar een baan kregen, als vervanging voor een weg gereorganiseerde werknemer. Dat ging dan via een constructie met een ‘tussenbedrijf’ met contracten voor 1 tot 2 jaar. Vaste werknemers werden soms geacht mensen in te werken die hun baan zouden overpakken. Ik heb dat toen als illegaal betiteld, ook al was het misschien formeel nog net binnen de randjes van de wet….
Tex Gunning, liet weinig na om op deze manier zoveel mogelijk te bezuinigen op personeelskosten. Hij was ingehuurd om de zaak te saneren, ‘lean and mean’ te maken. De zaak is zo opgepoetst dat FedEx dacht ‘dit is koopbaar'”.

Hoe opereerden vakbond en OR in die jaren? Een van de kaderleden:
“Bij het reduceren van chauffeurs  was er een nauwe samenwerking tussen OR en bonden. Een reductie van 139 functies bij TNT Express kwam eraan, er zouden nog iets meer dan 100 eigen chauffeurs overblijven…Bonden gingen toen druk zetten, er kwam drie-partijen overleg.
Het resultaat was uiteindelijk beter dan verwacht. De connectie OR-vakbond heeft tot resultaat gehad dat het plan, hoe triest op zichzelf ook, op een nette manier is uitgevoerd.”

Bedrijvenwerk

‘De BLG’…het is zo’n vanzelfsprekende term in het taalgebruik van de vakbondsmensen bij TNT Express, dat er soms een stilte valt bij de vraag wat je daaronder moet verstaan. De BedrijfsLedenGroep (BLG) van TNT Express wortelt dan ook in een langjarige traditie van ambtenarenbond AbvaKabo FNV.
Etienne Haneveld: “Het was een echte Abva-structuur. We hadden een bedrijfsledengroep, en die had een afvaardiging naar het LAC, Landelijke Advies Commissie Post en pakketten. Daar zaten dan ook PostNLers in. De BLG had ook zeggenschap over de ondernemingscao.
Formeel bestaat de BLG uit ‘alle leden’, en die kiezen uit hun midden een bestuur. De kadergroep is eigenlijk het bestuur van de BLG. Verder was er een voorzitter en een secretaris, een afvaardiging naar het branchebestuur (1 lid)  en de brancheraad (2 of 3). De actieve kadergroep bestond bij TNT in totaal uit een mannetje of tien.
De ene plek is beter georganiseerd dan de andere, waarbij Duiven opvallend achterbleef. We hadden daar maar één iemand. Terwijl Duiven de grootste tak en de grootste hefboom was: als je Duiven platlegde, dan had je invloed. Het eigenaardige was dat in Duiven, de actiementaliteit, het knokken voor de positie, lager was. Ik vermoed omdat ze daar wel een beetje gepamperd werden.
Andere vestigingen die gereorganiseerd werden, zaten veel meer in de ‘het moet maar een keertje afgelopen zijn’-modus.”

Wie de geschiedenisboekjes erop naslaat, zal meestal lezen dat het ‘bedrijvenwerk’ – ook bekend onder de naam ‘vakbondswerk in de onderneming’ –  zijn wortels primair in de (metaal)industrie heeft, waar in 1962 de toenmalige Metaalbedrijfsbond van het NVV  de aftrap gaf.
Maar ook bij werknemers in de (semi-)publieke sector heeft de bond in het bedrijf voet aan de grond. En dat in brede zin. Of ze nu in een ‘echt’ bedrijf werken, zoals de toenmalige PTT, of in een zorginstelling, bij een ministerie dan wel op het gemeentehuis: ‘de BLG’ is vaak een begrip, althans voor bestuurders en kaderleden.

Arie van Rossen

Nog opvallender: ‘bedrijvenwerk’ bij de ambtenarenbond Abva  lijkt van eerder datum te zijn dan dat in de metaal. De oorsprong ligt in het zogenaamde ‘groepswerk’ van de bond.
Dat ‘groepswerk’ toont veel gelijkenis met het werk van kadergroepen op bedrijfsniveau, ofwel… bedrijvenwerk. Iets wat ook Frans Leijnse, destijds werkzaam bij de Rijks Universiteit Groningen, constateert:”Wat betreft de ambtelijke sector kunnen de ambtenarenbonden met enig recht claimen, al geruime tijd een vorm van bedrijvenwerk te kennen: per werkeenheid bestaan groepsbesturen en bovendien zijn alle gekozen fracties in de medezeggenschapsorganen…uit vakbondsleden samengesteld.” [2]
Per toeval kom ik er achter wat ‘geruime tijd’ concreet betekent. In de memoires van wijlen Abva-voorzitter Arie van Rossen lees ik over een ‘ledenvergadering van de groep IJsselcentrale, over vergaderingen met ‘de leden van de Leidse Duinwaterleidingmaatschappij’, over de ‘groepen’ PTT en Belastingdienst [3].
Naast de in de meeste bonden bestaande organisatie van leden in plaatselijke afdelingen, kent de Abva al in die tijd ‘groepen’, zijnde de werkplekgerelateerde organisatievorm aan de basis.

De onderzoekers, die in 2018 het IISG-boekwerk ‘Precaire Polder’[4] hebben samengesteld, signaleren dat vakbondsactiviteiten in bedrijf of instelling ook bij de Abva een factor van belang in het vakbondswerk van de jaren ’80 zijn geworden. Veelzeggend over de verhoudingen, is de in dit boek geciteerde conclusie uit een onderzoeksrapport van 1991: “Vakbondsleden voelden zich bovendien eerder betrokken bij de bedrijfsledengroepen dan bij de afdelingen.”

Zichtbaarheid van de vakbond in het bedrijf

In alle interviews blijkt dat een op de werkvloer zichtbare vakbond, gedragen door de kaderleden,  belangrijk wordt gevonden. Tegelijk is vrijwel iedereen van mening dat die zichtbaarheid, hoewel die er zeker is, voor verbetering vatbaar is.
De mensen in vaste dienst van TNT Express kennen hun vakbonds- en OR-mensen meestal wel, en weten ze ook te vinden. Toch vinden veel kaderleden dat de vakbond onvoldoende zichtbaar is op de werkvloer, en dat we daar best meer aandacht voor mogen hebben.

Etienne Haneveld kijkt met een positieve blik naar de zichtbaarheid van de bond, ook al ziet hij de complexiteit om dat vol te houden groeien:
“Bij TNT zat het wel goed met de zichtbaarheid op de vloer. We hadden bij TNT drie mensen die bij de institutionele processen van de FNV zaten, en de rest van die club zat in kaderwerk in de onderneming, met poten in de klei, rechtreeks vanaf de werkvloer. Eén van de kaderleden werd ook actief bij de subcontractors. We hadden ook bijeenkomsten in de vestigingen. Ook in Duiven, en dat zat dan wel vol, op zaterdag, zoals bij chauffeurs gebruikelijk. Ook Schiphol zat altijd redelijk vol.”

Ik weet dat we harcopyblaadjes op de werkvloer hingen, waarin we mensen presenteerden als kaderlid. Anderen kent men ook wel zonder blaadje op de borden. Kaderleden zijn dus zeker ook te vinden op de werkvloer.
Fysieke zichtbaarheid van kaderleden wordt wel steeds lastiger door alle digitalisering. De aard van de werkzaamheden verandert, fysieke handelingen verminderen en daarmee ook de fysieke aanwezigheid. Tegenwoordig gaat veel informatie via het intranet, en daar heeft de vakbond nog niet automatisch een plek. En als je dat al hebt, wil de werkgever zicht hebben op wat er gecommuniceerd wordt. Via email is er een directe mogelijkheid tot communicatie, en dat is weer een voordeel. We zijn  nog steeds op de werkvloer, maar in een andere vorm. Ik denk dat we afspraken moeten maken in de cao over een vakbondsknop op het intranet. Maar we kunnen mensen ook bereiken via onze appgroep. Dus er zijn allerlei nieuwe mogelijkheden van informeren, organiseren en bespreken. En vandaag de dag, met Corona, moet je wel. “

Ook bij de Nederlandse tak van FedEx was er tot nu toe een vakbondskadergroep. De FedEx-cultuur heeft daar toch een wat ander stempel gedrukt op de kaderleden.
Etienne Haneveld: “FedEx wilde eerder de bond buiten de deur houden, ze waren niet ‘van het polderen’. Dat werkte door in de  samenwerking tussen de medezeggenschap van FedEx en die van TNT. Met die laatste had ik hele korte lijntjes, en vakbondswerk in de onderneming, dat ging daar allemaal goed. Er was daar geen ‘wij’ tegen ‘zij’ gevoel. Dat was wel zo bij FedEx. Veel meer angstcultuur ook, en leden, die hun ogen uitkeken hoe dat bij TNT ging…”

Vakbond en OR

Ook al zijn vakbondskaderleden bij in de meeste bedrijven en instellingen vandaag de dag vrijwel altijd  lid van een medezeggenschapsorgaan, een goede afstemming en samenwerking tussen vakbondsbestuurder en OR is geen vanzelfsprekendheid. Daarbij kan een rol kan spelen dat vakbondskaderleden hun werk in de OR vaak niet beschouwen als een vorm van ‘vakbondswerk’ en vakbondsbestuurders niet altijd regelmatige contacten met de medezeggenschap kunnen – of willen – onderhouden.

Ook bij TNT Express zijn vrijwel alle kaderleden ook lid van één van de Ondernemingsraden of Onderdeelcommissies.  Maar bij TNT Express is er geen ‘living apart together’: alle geïnterviewden zijn juist ruim tevreden over samenwerking en afstemming tussen OR en vakbondsbestuurder.

Eén ding valt op in de interviews: kaderleden zien zichzelf vaak in de eerste plaats als lid van een medezeggenschapsorgaan. ‘De vakbond’, is dan vooral de vakbondsbestuurder.
Minstens zo opvallend is dat werknemers op de vloer dat onderscheid veel minder lijken te maken: men kent je als actief in vakbond en/ of OR. Als werknemersbelangen tot vragen leiden, stelt men die aan jou. Naar petten wordt niet gekeken.

Etienne Haneveld ziet ruimte voor nog meer ‘gezamenlijk optrekken’ van OR en vakbond: “Qua onderwerpen speelt er in een bedrijf veel meer dan arbeidsvoorwaarden. Arbeidsverhoudingen, aansturing, regelmogelijkheden. Het gaat ook niet alleen om de arbeidsbelasting in de zin van ‘hoeveel kilo mag je tillen’, maar ook om sociale verhoudingen, zoals intimidatie van werknemers. Dat heeft geen fluit te  maken met arbeidsvoorwaardenvorming in de zin van salaris, maar alles met psychosociale arbeidsbelasting. Voor dit soort onderwerpen denk ik dat een ‘combi’ tussen OR en bond goed mogelijk is.”

Tot slot…

Hoewel grote debatten over vakbondsbeleid niet direct een grote rol spelen in het vakbondswerk bij TNT Express, geeft één van de geïnterviewde kaderleden een duidelijk statement af: “Voor mij is de vakbond niet een soort zaakwaarnemer, een vakbond bij wie je je problemen meldt, en die het vervolgens voor je regelt. Doe vooral je activiteiten samen met de leden, benut ook de kennis van de kaderleden, die niet alleen de ogen en oren van de bond op de werkvloer zijn, maar ook een belangrijke rol hebben in het actief betrekken van werknemers zelf bij vakbondsactiviteiten.” Zijn lijfspreuk is dan ook niet voor niets ‘alleen ga je sneller, maar samen kom je verder’.[5]

Jan Verhagen
mei 2021


[1] https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/14/fedex-anti-union-campaign-teamsters

[2] Leijnse, F., 1977 – Bedrijvenwerk en werkplaatsonderhandelingen- Valt er iets te leren van de Britse ervaringen?

In Mens en Maatschappij 52/4 blz. 435-469

[3] Arie van Rossen (1908-1998)  – ‘Machtige Jaren’ – Leiden 1988. We hebben het over eind jaren ’40!

[4] ‘Precaire Polder’ – IISG 2018 – blz. 72

[5] Afrikaans spreekwoord, vgl. http://www.saffierconsultancy.com/inspiratie.html