Het geheugen van de vakbeweging

Herinneringen Kees Marges – 12

Nederlaag maar ook succes in de Rotterdamse haven.

Na de spectaculair verlopen en beëindigde vergadering met havenwerkers van Multi Terminals Waalhaven op maandag 28 augustus 1979, hebben we ons als team havens beraden op ons kantoor aan de Westzeedijk. Ger Ros zou daarna ‘Utrecht’ bijpraten en ik zou naar het Afrikaanderplein (foto boven) gaan om wat sfeer te proeven. En die was er ontegenzeggelijk. Ik sprak met verschillende groepjes stakers en uiteraard stelde ik me voor als de nieuwe bestuurder havens van de Vervoersfederatie. Dat veroorzaakte natuurlijk allerlei boze maar toch ook hilarische reacties. Veel mensen waren oprecht boos op de bond, omdat die hen in hun ogen had teleurgesteld, maar de humor was nooit ver weg.

Op het Afrikaanderplein

Wat ook doorklonk was, dat het vertrouwen bij veel havenwerkers in de cao- onderhandelaars van de bond volkomen weg was. Nou is dat niet zo vreemd natuurlijk als je aan een wilde staking deel neemt en van leden van het actiecomité informatie en meningen hoort, boordevol kritiek op de bond. Of die kritiek op de bond terecht was naar mijn persoonlijke mening, heb ik in aflevering 11 van mijn herinneringen al laten blijken. Ik kom er later uitvoeriger op terug. Duidelijk was natuurlijk al direct dat de felle kritiek van het actiecomité zeer sterk politiek gemotiveerd was. Daar bedoel ik in feite mee, ideologisch gedreven, met alle nuances daarin tussen de CPN communisten, de Groep Marxisten-Leninisten (GML) die zich via de Federatieve Havenvereniging (FHV) manifesteerde, en de Maoïsten. Ik miste de Trotskisten in de haven, tenzij die het Onafhankelijk Verbond van Bedrijfsorganisaties (OVB) voor hun acties gebruikten. Maar die veronderstelling ligt aan mijn gebrekkige kennis van de wereld van het politieke actiewezen. Ondanks het gezamenlijke wantrouwen van de links-radicale groepen in de CPN en de traditionele linkse vakbeweging zoals NVV en later FNV, vertrouwden ze elkaar ook lang niet altijd. Volgens al die ‘verschillende’ ideologieën moet de regerende uitbuitende klasse door de arbeiders en revolutionairen onmiddellijk of uiterlijk een dag na het uitbreken van een staking weggestuurd worden. Overigens werd de hele groep weleens geduid als ‘chaotisch links’ of ‘folkloristisch links’

Mondiale economie

Als sociaaldemocraat had en heb ik niet de indruk dat je met een staking hier en daar, en zo nu en dan in de onvervulbare hoop dat het hele volk in opstand komt, een gewenste drastische hervorming van de hele economie zou kunnen bereiken. Een massale staking in het hele land, wat op zich nog niet eens genoeg zou zijn, zat er echt niet in, ook toen niet. De weg naar ons ideaal zoals het stoppen van uitbuiting van arbeiders en werklozen is in mijn ogen een lange weg die stap voor stap gelopen zal moeten worden. Meer dan ooit is daarbij een internationale aanpak nodig. In de gemondialiseerde economie zijn minder dan ooit eilandjes met een ideale sociale economie realiseerbaar. De welvaartsstaat die nu achter ons ligt, begon ook niet in één enkel land en zeker niet in Nederland.

De achterstelling en discriminatie van vrouwen, arbeidsmigranten, homo’s en andere groepen, speelden toen nog maar sporadisch een rol in ons denken. Wat het, bij het streven naar eerlijk delen van inkomen, macht, kennis en gelijke kansen, extra moeilijk maakte was, dat soms ook in de politiek stappen terug werden en nog steeds worden gemaakt. Helaas gebeurt dat nogal eens als partijpolitieke en individuele belangen van gekozen volksvertegenwoordigers de overhand krijgen. Maar hoe dan ook, ik ervoer toen en ook later dat de wilde staking in het stukgoed niet een staking vóór een bepaald ideaal was, maar vooral een staking tégen de eigen bond van de havenwerkers. Dat was voor mij een belangrijke conclusie van die letterlijk ‘onvergetelijke’ dag.

Flip Schults

Argwaan richting actiecomité

Toch proefde ik ook enige argwaan uit opmerkingen als ‘ik moet het nog zien hoor, of zij het beter doen’. Alsof het actiecomité zelf zou kunnen gaan onderhandelen. Ik hoorde ook hier en daar wat ongeruste opmerkingen over de toekomst van hun werk. ‘Alle werk dat wij doen verdwijnt naar die nieuwe bedrijven zoals ECT en Unitcentre, we houden hier niets meer over. Kunnen zij dat echt tegen houden?’, vroegen sommigen zich af, wijzend naar de plaats waar het podium stond waarop een paar minuten later het actiecomité kwam te staan. Aan het eind van de middag toen de show was afgelopen, vertrok ik. Inderdaad show, want er kon ook gelachen worden, met name om de harde soms botte humor van actiecomitélid Flip Schults (foto), ook een kaderlid van de Vervoersfederatie. Hij vertolkte met nog enkele anderen het CPN-geluid in het actiecomité. Ik vertrok met nog een conclusie dat ik nog heel veel zou moeten leren, om me in deze omgeving staande te kunnen houden.

Federatiebestuur onderhandelde over CAO

Als regiobestuurders bleven we verstoken van nieuws over de verdere interne vakbondsontwikkelingen rondom de staking, maar in de krant las ik dat het bestuur van de Vervoersfederatie ‘zelf’ de onderhandelingen ging voeren. Het klonk alsof dat bestuur de oorspronkelijke onderhandelaar opzij had geschoven. Maar die, de eerste onderhandelaar, zat wel zelf in het Federatiebestuur! Op 1 september had het bestuur al een brief met voorstellen voor verder overleg naar de werkgevers organisatie SVZ gestuurd. Omdat het om een wilde staking ging, konden de werkgevers niet van de bond eisen dat eerst de staking zouden worden beëindigd, zoals werkgevers meestal eisen, vóór de onderhandelingen kunnen starten. Al op 4 september presenteerde het bestuur het resultaat van die onderhandelingen: verhoging van het uurloon met 12 cent; 28,50 gld per week erbij per 1 juli; VUT van 64 naar 62 jaar; en 1 dag vakantie erbij, van 22 naar 23 dagen. geen woord over de toekomstige werkgelegenheid. Duidelijk, dat dit niet een resultaat was in het directe belang van de stukgoedwerkers, maar geen resultaat om de staking te laten ver- en vervolgens aflopen. Een resultaat in het belang van de bond. Indirect was dat natuurlijk ook wel een belang van havenwerkers als je naar de toekomst kijkt.

CNV bond: werkgeversbod te hoog

Het CNV noemde dit door de delegatie van de Vervoersfederatie aanvaarde loonaanbod van werkgevers, schandelijk. Ze bedoelden veel te hoog. Jan Schröer voegde er aan toe dat een hogere looneis niet mogelijk was, omdat NVV en NKV een beleid hadden bepaald dat gericht was op matiging van de loonstijging ten behoeve van meer werkgelegenheid. Maar over werkgelegenheid, waarvoor volgens hemzelf was gematigd, was niets bereikt. De federatievoorzitter bekritiseerde de regering Van Agt en niet de werkgevers, met het verwijt dat het regeringsbeleid niet tot meer werk had geleid. Het actiecomité eiste dat de 28,50 gulden (eerder wilden ze 30) vanaf 1 januari zou gaan gelden, dat de ongezuiverde prijscompensatie weer zou worden toegepast, dat het aantal vakantiedagen op 25 zou komen, dat een werkweek van 35 uur zou worden ingevoerd en dat de VUT vanaf de 60-jarige leeftijd zou gaan gelden.

Stakers in discussie

Dit akkoord leidde tot openlijke felle discussies tussen stakers bij de poorten van de havenbedrijven, waar ze meestal even bij elkaar kwamen om bij te kletsen voor ze naar de dagelijkse show op het Afrikaanderplein gingen. Ik probeerde pamfletten te verspreiden in kantines en bij de poorten. De pamfletten werden met gebrom ontvangen, maar gelijk op het vuur gegooid in de grote drums bij de poorten. En als ik al eens in een kantine kon komen, om daar op de tafels netjes bij elke stoel één pamflet neer te leggen, liep er iemand achter mij aan die ze weer van de tafel haalde en buiten ook in die drums-met-vuur dumpte. Sommige stakers vonden dat het resultaat van de onderhandelingen het eind van de staking zou moeten betekenen. Anderen, zoals het actiecomité, wezen het akkoord onmiddellijk van de hand. Stakers bezetten het kantoor van de SHB, waar ze de volgende dag alweer uitgezet werden door de politie. Het begin van twijfel onder de stakers.

Bestuur zette vastgelegde vakbondsdemocratie buitenspel

Het Federatiebestuur ging vol gas door en legde het resultaat van de zeer snelle onderhandelingen op 6 september voor aan de Federatieraad, het hoogste beleidsbepalende orgaan van de Vervoersfederatie. Een ongebruikelijke procedure, want die beoordeling is normaal gesproken aan de betreffende sectorraad en het Centraal bestuur van de bedrijfsgroep. Waarschijnlijk vreesde het Federatiebestuur (terecht), dat de sectorraad en het bestuur van de bedrijfsgroep dit resultaat zou afwijzen. Het federatiebestuur speelt normaal alleen een formele rol, als voorstellen en daarna een resultaat van onderhandelingen hoger uitvallen dan het afgesproken gezamenlijk arbeidsvoorwaardenbeleid. En, als het bestuur van de bedrijfsgroep aan het Federatiebestuur om toestemming vraagt een staking uit te roepen, wat formeel juridisch door het Federatiebestuur behoort te worden gedaan. Maar ook omdat bij een door het Federatiebestuur uitgeroepen staking een beroep kan worden gedaan op de stakingskas voor uitkeringen aan stakers. Dat is een stakingskas van alle leden, reden waarom een enkele sector of bedrijfsgroep daar niet zelfstandig geld uit kan halen.

Dit keer ging het anders, maar het bestuur zette daarmee wel de gebruikelijke en reglementaire democratie binnen de bond buitenspel. De Federatieraad, die in meerderheid toch al anti-haven was, keurde het resultaat goed en bekommerde zich ook niet over de gevolgde procedure. Daarop stapte het halve bestuur van de bedrijfsgroep havens op, dat waren de topkaderleden in de havens.

Bezetting vakbondskantoor

Op 11 september bezetten de leden van het actiecomité het kantoor van de Vervoersfederatie op de Westzeedijk (foto). Onder andere als drukmiddel om de stakingskas te openen voor de stakers. Een bij voorbaat mislukte actie. De stakingskas is zoals gezegd van alle leden van de bond en niet alleen van de leden in de haven. De regiobestuurders moesten toen voor enkele dagen elders kantoor vinden. Eerlijk gezegd weet ik niet eens meer waar dat was.

Vertrouwen tussen bestuurders en kaderleden

Ik denk dat het in die dagen was dat Ger Ros en ik bij hem thuis, wachtend op een journalist van Vrij Nederland, tot de gezamenlijke conclusie kwamen, dat, wilde de bond ooit nog een belangrijke rol kunnen spelen in de haven, vóór alles het vertrouwen tussen kaderleden en bezoldigde bestuurders hersteld moest worden. Desnoods ten koste van een stevig gevecht met het Federatiebestuur. We hadden op dat moment nog geen flauw idee dat het Federatiebestuur daartoe onbewust het initiatief zou nemen en ons dus zou helpen, om dat gevecht aan te gaan.

Grimmiger

Dat ook Wim Kok nog zijn onvrede liet blijken aan de regering over het gebrek aan effect van de loonmatiging op de ontwikkeling van de werkgelegenheid, belette natuurlijk niet dat de sfeer in de haven grimmiger werd. Stukgoedstakers gingen proberen om de havenwerkers van ECT en Unitcentre te betrekken bij hun staking. Die betrokkenheid hadden ze in een eerder stadium al laten blijken, door een dag te staken uit solidariteit, net als de havenwerkers van het graanoverslag bedrijf GEM. Maar, dat had niet veel effect gehad. Dus wilden de stakers meer steun en ze gingen dat eisen aan de poorten van die bedrijven.

Stakersbijeenkomst op Heijplaat

Op woensdag 19 september organiseerde het actiecomité een grote stakersbijeenkomst op de Heijplaat, in Courzand, een beroemd havencafé en restaurant, met zaal. Niet ver van beide containerterminals. Ongeveer 1000 stakers kwamen er op af. Het management van de twee bedrijven voelde blijkbaar nattigheid en ze hadden hun ingangen en andere zwakke plaatsen, waar stakers over de hekken zouden kunnen klimmen, al met containers gebarricadeerd. Ook hadden ze de politie gevraagd om bescherming. De politie stuurde de ME. Dat wekte zoveel agressie op dat het tot rellen leidde, waarbij stenen door de lucht vlogen richting ME, die zich ook niet onbetuigd liet. Sommige actievoerders probeerden via het water aan arrestaties te ontkomen, twee daarvan lukte dat niet, of ze konden niet zwemmen, dat raadsel zal wel nooit opgelost worden. Dat waren Bertus van der Horst en Paul Rosenmöller. Zij werden gearresteerd, wat aanleiding was om de volgende dag toch nog een demonstratie te houden met die traditionele stakerswandeling door de Maastunnel. Want een havenstaking zonder tunnelwandeling is geen echte staking, zei men toen nog in de Rotterdamse haven. Bij het stadhuis drongen ze aan op vrijlating van de twee.

Het einde nadert

Op donderdag 20 september bood de Vervoersfederatie iedere staker die weer zou gaan werken een bedrag van 550 gulden aan (foto). Het actiecomité noemde dat omkopen. Waar dat bedrag vandaan kwam, was daarna nog lang een onderwerp van vrolijke discussies. Het totale benodigde bedrag was geschat op 100.000 gld en zou door het Gemeentelijk Havenbedrijf betaald worden in de veronderstelling dat de havenbedrijven dat bedrag gezamenlijk zouden opbrengen. Bart Wilton, voorzitter van de Kamer van Koophandel, maar ook bekend van zijn scheepswerf, had dat bedrag gegarandeerd in de veronderstelling dat de havenbedrijven hem dat bedrag wel zouden terug betalen. Dat is nooit meer gebeurd. Toch nog een grote baas in Rotterdam, die ook kennis maakte met misplaatste zuinigheid van havenwerkgevers. Nog jarenlang was ‘de ton van Bart’ een gewild gespreksonderwerp op recepties en in kroegen.

Einde staking

  • Op die donderdag 20 september gingen ook de eerste werkwilligen (dankzij die 550 gulden?) aan de slag bij enkele bedrijven.
  • Op vrijdag 21 september gingen zo’n 1200 man weer aan het werk en erkende het stakingscomité dat de staking aan het verlopen was.
  • Op zaterdag 22 september scheurde het actiecomité. De categorale Federatieve Havenvereniging stapte er uit en schorste zijn eigen voorman, GML’er Jim Stavinga, één van de voormannen van het actiecomité.
  • Op maandag 24 september, minder dan een maand na het uitbreken van de wilde staking, werkte ‘de haven van Rotterdam’ weer. Waarmee alleen het stukgoed werd bedoeld. Alle andere sectoren zoals de containeroverslag, de droge en natte bulkoverslag en de ferries, hadden doorgewerkt, op enkele 24-uurs solidariteitsstakingen na.

Sterfhuis

De schermutselingen in het sterfhuis, dat het stukgoed ging worden, zouden verder gaan, zowel aan de onderhandelingstafel als in de haven door middel van korte of lange stakingen om druk op werkgevers te zetten en als ondersteuning van de onderhandelaars namens de stukgoed werkers. Daarover gaan een aantal van mijn volgende herinneringen.

Ook goed nieuws uit de haven in 1979

Intussen deden we ook nog wat ander werk in de haven. Nog tijdens de staking begonnen we cao-onderhandelingen bij de ECT. Op maandag 8 oktober 1979, kort na het einde van de wilde stukgoedstaking, bereikten de onderhandelaars van de ECT en de Vervoersfederatie NVV/NKV, in aanwezigheid van de SVZ en Vervoersbond CNV, overeenstemming over de invoering op 1 augustus 1980 van de 5-ploegendienst met een werkweek van 32,55 uren voor de werknemers die in die 5-ploegendienst zouden gaan lopen. Een voorwaarde van de werkgever was, dat de eerste twee jaar de 5-ploegendienst een half jaar wel en een half jaar niet gelopen zou worden. Dat bleek later niet echt goed mogelijk, zoals wij al stiekem hadden verwacht. Achteraf bleek dus dat 1 augustus 1980 de definitieve ingangsdatum van de 5-ploegendienst is geweest. Volgens vele deskundigen was dat de eerste 5-ploegendienst in Nederland. Alhoewel ik was aangewezen als de onderhandelaar voor de containersector vonden Ger Ros en ik allebei dat niet ik maar hij de woordvoerder voor deze onderhandelingen zou moeten zijn, omdat ik nog maar zo kort in de haven werkzaam was. Altijd goed om naast zo’n uitstekend onderhandelaar met goed strategisch inzicht te zitten en te zien hoe dat er in de haven aan toe gaat. Veel van geleerd. Ook prettig om voor het eerst samen met de daarvoor door de ledenvergadering aangewezen kaderleden in één delegatie te zitten.

Ledenvergadering minder positief dan delegatie

Het resultaat van de onderhandelingen vereiste dat ECT’ers zelf ook een stukje van de prijs voor korter werken zouden moeten betalen. Het ging met name om de 28,50 (gulden) die de stukgoed werkers er wel bij kregen. Dat leidde tot verzet tijdens de ledenvergaderingen. Op zich is dat geen probleem, uiteindelijk beslissen de leden zelf of ze de gevraagde prijs voor die arbeidstijdverkorting bereid waren te betalen. Als delegatie leek het ons een aanvaardbaar compromis en dat vertelden we op de ledenvergadering. Wat ik later betreurde is, dat de ECT’ers die dagdienst liepen, en geen arbeidstijdverkorting zouden krijgen, wel mee moesten betalen. Natuurlijk is dat unfair en ik begrijp nog steeds niet dat dat tijdens die vergaderingen, maar ook al tijdens de cao-onderhandelingen, niet tot ons door was gedrongen, althans niet bij mij. Hun protest ging tijdens de ledenvergaderingen blijkbaar ten onder in de protesten van de ECT’ers, die wel arbeidstijdverkorting gingen krijgen, maar meenden dat ze daar niet of minder voor zouden moeten betalen. Uiteindelijk wees het referendum onder de leden uit dat een niet zo’n grote meerderheid het resultaat accepteerde.

Voor alle duidelijkheid: er zouden roosters komen voor periodes van 7 weken, die steeds werden herhaald, met een normale 8-urige werkdag, maar ook met eens in die 7 weken een hele week vrijaf. Zo kwam de gemiddelde werkweek op 32,55 uur. Jammer was wel dat een aantal ECT’ers hun vrije week gingen gebruiken om elders te gaan werken, bijvoorbeeld als taxi- of buschauffeur. Daardoor deden ze afbreuk aan de werkgelegenheid in die sectoren. Op ons verzoek maakte de OR afspraken met de werkgever dat dit in de individuele arbeidsovereenkomsten, verboden zou worden.

Kees Marges

Mei 2021

Dit is het twaalfde verhaal in de serie van Herinneringen van Kees Marges.
Eerdere verhalen zijn: