Uit de geschiedenis van de winkelstraat (3)

Ook winkelpersoneel staakte in Februari 1941

Het imposante standbeeld ‘De Dokwerker’, gemaakt door Mari Andriessen, herinnert op het Amsterdamse Jonas Daniël Meijerplein aan de Februaristaking op 25 en 26 Februari 1941, dit jaar 85 jaar geleden. Deze staking was in Europa de enige openlijke en grootschalige protestactie tegen de Duitse bezetter. Ook het magazijn- en winkelpersoneel staakte in Februari mee.

Bob Reinalda
Februari 2026

Goed voorbereid

De staking tegen de razzia’s die de Duitsers kort daarvoor hadden uitgevoerd was goed voorbereid. Het manifest ‘STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!!’ werd breed verspreid.
Gemeentewerklieden, trambestuurders, reinigingsmannen, metaalbewerkers en werfarbeiders brachten de staking op gang.
Op de eerste dag, dinsdag 25 februari, breidde de actie zich over de stad uit tot een algemene staking, die ook navolging vond in omliggende steden als Zaandam en Haarlem. Ook de volgende dag gingen veel mensen de straat op.
De Duitse bezetter had dit verzet niet zien aankomen en trad met fors geweld tegen de stakers op, waarbij doden en zwaargewonden vielen en veel deelnemers werden gearresteerd. Hierna zetten de Duitsers een klopjacht in op de communistische organisatoren.
De joodse Leen Schijvenschuurder, die een oproep tot een tweede staking op 6 maart had aangeplakt en daarbij gevangengenomen was, werd al de volgende dag gefusilleerd: de eerste Nederlander voor een Duits vuurpeloton.

Magazijn- en winkelpersoneel massaal op de been

Ook het magazijn- en winkelpersoneel staakte in Februari mee. Historicus Ben Sijes schreef in 1954 in zijn boek ‘De februari-staking 25-26 februari 1941’¹ : “Allengs gingen ook verschillende magazijnen dicht. Het personeel van de “Bijenkorf” (bijna 1300 personen) verliet de afdelingen en stroomde naar buiten. In de Kalverstraat gingen de rolluiken naar beneden. Steeds meer zaken volgden. Omstreeks half twaalf bewoog zich een deinende menigte door de Kalverstraat.”
Het personeel van de manufacturenhandel S.I. de Vries deed ook mee en vrouwen dwongen een aardappelwinkel die nog open was de deuren te sluiten. In de Beursstraat, waar zich achter de Bijenkorf stakend personeel had verzameld, gooiden de Duitsers een handgranaat en raakten drie meiden gewond.
De Bijenkorf had veel joods personeel. Daarom hing op last van de bezetter op de benedenverdieping een bordje met Für Wehrmacht verboten en in de lunchroom boven een ander bordje met Verboden voor joden. Joodse gein over deze merkwaardige situatie: ‘Een warenhuis moet goed gesorteerd zijn’.

Theun de Vries

Elsbeth Etty schreef in 2026 een nieuw boek over de Februaristaking van 85 jaar geleden: We moeten iets dóén! Getuigenissen over de Februaristaking. Daarvoor herlas zij de dikke roman die Theun de Vries in 1962 in drie delen publiceerde: Februari. Roman uit het bezettingsjaar 1941.
Zij vergeleek de roman met historisch onderzoek dat naar de Februaristaking is gedaan en concludeerde dat het werk van de Vries overeenkwam met de historische gebeurtenissen.
Hij portretteerde de belangrijkste organisatoren van de staking maar, omdat het een roman was, kon hij ook anonieme deelnemers aan de staking een gezicht geven, waaronder een stakingsleidster bij de Bijenkorf.
In de roman van De Vries is Essie Lobo die stakingsleidster. Verdriet en woede over wat haar aanstaande zwager en haar ontroostbare zusje tijdens de razzia’s in de Jodenbuurt was aangedaan, deden Lobo boven zichzelf uitstijgen, aldus Etty. Tegen de personeelschef van de Bijenkorf die haar op weg naar de uitgang probeerde tegen te houden, zei Lobo: “Wij kunnen en wij moeten meedoen aan de staking.” Haar collega’s steunden haar en riepen “Staken zoals Essie zegt! Ja! Ja!”
Tientallen stemmen antwoorden: “staken!”
De chef van Lobo’s afdeling greep nu haar pols, aldus de Vries: “Hij sleurde haar bijkans van de trap. Ze stiet hem met één knie terug. De chef deed voor een tweede keer een uitval naar haar; Essie dook onder zijn arm door; ze stiet de deuren open, die naar buiten leidden; ze riep vele malen aaneen en al luider: Eruit! Eruit!’ Zij was de eerste, de anderen volgden haar in drommen.”

Met deze weergave verplaatste De Vries zich in de mensen die het lef hadden om in opstand te komen, aldus Etty, en maakte hij aanschouwelijk wat de stakende verkoopsters van de Bijenkorf destijds dreef.
—————————————————-
Enkele andere artikelen over de Februaristaking op deze website:

• Toespraak van FNV-bestuurder Gijs van Dijk in 2016, bij de herdenking van 75 jaar februaristaking
• Mientje ten Dam: ‘Fascisme is Moord’– over de deelname van naaisters aan de staking
• “Staken vergt moed, in vredestijd, maar zeker in oorlogstijd”– toespraak van toenmalig FNV-voorzitter Tuur Elzinga in 2023

¹ Tweedehands nog steeds verkrijgbaar