Us Ferlosser als rockopera

Half januari 2023 bezocht Sjaak van der Velden de Domela Passie, een voorstelling over het leven van Ferdinand Domela Nieuwenhuis in een kerk in Charlois, een gewezen dorp dat al een eeuw deel uitmaakt van Rotterdam. De kerk zat goed vol met een tamelijk divers publiek. Veel ouderen, maar toch ook een behoorlijke groep jonge mannen en vrouwen. Dat laatste verbaasde me eigenlijk wel. Als ik jonge mensen in mijn eigen omgeving vroeg of ze wel eens van Domela Nieuwenhuis hadden gehoord, dan was het gunstigste antwoord “ja, die naam komt me bekend voor”. Een uitleg over wie de beste man dan wel was, moest ik helaas altijd zelf geven. Niemand kwam verder dan het geciteerde waarop ik dan maar een kort exposé gaf over Us Ferlosser zoals FDN in zijn tijd in vooral Friesland werd genoemd.

Hoe is het toch mogelijk, dat deze man, die aan de wieg van het vroege socialisme in ons land heeft gestaan, zo onbekend is. Is dat omdat hij zo lang geleden leefde? Geboren in 1846, overleed hij in 1919 en dat is zeker lang geleden. Ben benieuwd of namen als Thorbecke en Kuyper bekender klinken voor jonge mensen; ik mag hopen van wel. Zeker bij de eerste, maar ik vrees het ergste. Of is FDN onbekend omdat hij de laatste jaren van zijn leven de verkeerde keuze maakte en de parlementaire democratie afwees? Door die stap plaatste hij zichzelf naast de hoofdstroming van de arbeidersbeweging want die koos er juist wel voor alle kaarten op het parlement te zetten. Omdat hij een voorloper was, konden geschiedschrijvers uit de hoek van die sociaaldemocratische richting niet om hem heen, maar spraken ze slechts waardering uit voor zijn vroege periode. Toen was hij de man die voorging in de strijd voor een sterke vakbeweging en een gedegen sociaaldemocratische bond. Hij deed al vroeg onderzoek naar het leven van arbeiders, probeerde Het Kapitaal van Karl Marx begrijpelijk te maken, kwam uiteindelijk in de Tweede Kamer waar hij door de andere Kamerleden met ijzige stilte werd verwelkomd en maakte zich sterk voor de oprichting van een statistisch bureau omdat als mensen maar de beschikking hadden over de juiste informatie ze zich wel zouden uitspreken voor verbetering van het leven der arbeiders. Hij was zelfs bereid om maanden gevangenisstraf te ondergaan voor zijn overtuiging en dat maakte deze charismatische man met zijn Jezus look nog populairder. Doordat het parlementaire werk hem te langzaam ging, koos hij er uiteindelijk voor een andere weg in te slaan zoals hij eerder uit onvrede de godsdienst aan de kant zette. Van hem is bij mijn weten de grappige uitleg afkomstig over het woord parlement. Parlement zou komen van het Franse Parler (spreken) en Mentir (liegen). Nou, als hij dat beweerde, dan weet je wel hoe de vlag er bij hing. Na zijn anarchist worden, verdween FDN een beetje uit beeld al deed hij nog duidelijk van zich horen tijden de spoorwegstaking van 1903 en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. In 1919 werd hij echter ten grave gedragen. Juist bij die gelegenheid bleek dat vanuit alle linkse stromingen de waardering voor deze geboren Amsterdammer nog groot was. Tienduizenden begeleidden de baar naar de begraafplaats.

Meindert Talma

Tegenwoordig bestaat er in Heerenveen een museum dat zijn naam draagt, siert een standbeeld de straten van zijn geboorteplaats en is er sinds 1919 een vuistdikke biografie beschikbaar. Het herdenkingsjaar van zijn overlijden is ook aangegrepen door componist Meindert Talma om een rockopera over zijn leven te schrijven. Met deze opera toerde hij met orkest en koor door het land. Het afsluitende optreden was begin januari 2023 in Rotterdam, waar ik dus heenging. Onder de naam De Domela Passie bracht het gezelschap zestien liederen ten gehore die alle een deel van het leven van FDN verbeeldden.

Uiteraard was ik als vakbondshistoricus uitermate benieuwd naar het geheel, maar eerlijk gezegd kon het me maar matig boeien. Om me heen kijken was misschien nog wel leuker dan naar het podium staren waar zich een tamelijk statische voorstelling ontvouwde. De componist-zanger die ook als verteller optrad, had misschien beter iemand kunnen vragen die wel kan zingen, de band was in zijn enthousiasme soms wel erg hard en de stukken leken muzikaal allemaal erg veel op elkaar. Een Facebook vriend die ook was geweest, noemde het misprijzend psalmen. Hij vluchtte daarom weg. Het reutelde maar voort.

Het enige lied dat mij echt boeide was dat over de vier Johanna’s, de vrouwen van FDN van wie er drie vroeg overleden. Dat lied raakte me echt. Ook de geprojecteerde beelden uit het leven van de verlosser waren de moeite waard. Een positieve mening heb ik ook over de aandacht voor het feit dat de socialist maar voor een klein deel van de bevolking echt een held was. Zeer velen en mogelijk de meesten moesten niet veel hebben van deze afvallige dominee die koning, kroeg, kerk, kazerne en kapitaal bestreed; juist die punten waarom ik hem nog steeds bewonder.

Voor het overige kon ik het niet laten om te kijken naar de jonge vent met vlinderdas die naast me zat en in zijn enthousiasme een keer met gebalde vuist overeind schoot. Het massaal zingen van De Internationale waar ik op zeker moment voor vreesde, omdat ik dat lied echt niet meer trek sinds het besmet is geraakt door Stalin Rusland en de PvdA die het nog steeds op het programma heeft staan, bleef ons gelukkig bespaard. Al met al was het een toch wel leerzame avond. Hopelijk zal er ooit weer meer kennis onder jongeren bestaan over deze man die mede aan de basis heeft gestaan van sociale wetgeving, vakbonden en het vrije denken.

Januari 2023
Sjaak van der Velden

Lees meer over de Domela Passie...