Het echte verhaal achter de landarbeidersstaking van 1929
‘De Graanrepubliek’: Muziektheater in Oostwold
Janwillem Compaijen
Augustus 2026
Terwijl socialistische zangkoren, zoals de Volksstem langzaam maar zeker uit het zicht raken, gaat het omgekeerde op voor het regionale sociaal-realistische toneel.
Janwillem Compaijen bespreekt in dit artikel de voorstelling ‘De Graanrepubliek’.
Nog te zien tot en met 6 september 2026. Dus wie zelf wil (be)oordelen moet snel zijn!
Rond het boek “Het Pauperparadijs” van Suzanne Jansen over Veenhuizen, waar sinds 1823 bedelaars met dwangarbeid heropgevoed werden, liep vanaf 2020 elke zomer een steeds uitverkochte serie toneelvoorstellingen. In 2025 maakte Toneelgroep Maastricht het spektakelstuk “Het Geluk van Limburg”, naar de bestseller van Marcia Luyten rond de gloriedagen en sluiting van de Limburgse mijnen. Stukken kleinschaliger: over de langste staking in de Nederlandse geschiedenis, twee jaar en vier maanden vanaf december 2024 bij houtzagerij Gebroeders Loos in Blokzijl in de kop van Overijssel, maakte de plaatselijke toneelgroep in 2022 een mooi theaterstuk.
Deze zomer staat het Oldambtse platteland in Oost-Groningen in de spotlights: het gezelschap Zummerbühne met ‘De Graanrepubliek’, naar het gelijknamige boek van Frank Westerman. Het handelt over de gepolariseerde verhoudingen in deze regio, met enerzijds schrijnende armoede van landarbeiders en hun gezinnen en anderzijds grote welvarendheid van een betrekkelijk kleine groep boeren. Centraal in de voorstelling staat de landarbeidersstaking van 1929.
Over de voorstelling
Een uitgestrekt graanveld en een verhaal dat je recht in het hart raakt. De Graanrepubliek is episch muziektheater over de felle strijd tussen landarbeiders en herenboeren. Naar het gelijknamige boek van Frank Westerman, met tekst en regie van Tom de Ket (bekend van onder meer Het Pauperparadijs en De Verleiders).
In het Groningse Oldambt raakt de activistische vader Ludo steeds dieper verwikkeld in het verzet tegen de machtige herenboeren. Ondertussen probeert moeder Jantje wanhopig haar gezin bij elkaar te houden, terwijl dochter Aletta verlangt naar vrijheid en liefde — die vindt zij bij de herenboeren die haar gezin uitbuiten. Zoon Koert is het eerste slachtoffer in die krachtmeting. Wanneer Ludo het initiatief neemt tot een massale staking, komen idealen, verlangens en belangen frontaal met elkaar in botsing.
De staking groeit uit tot de langste in de Nederlandse geschiedenis. Wat begint als een hoopvolle strijd voor rechtvaardigheid, verandert in een verhaal van persoonlijk verlies, morele dilemma’s en meedogenloos geweld. De gevolgen reiken verder dan één generatie en zijn tot op de dag van vandaag voelbaar. Maar wie zijn de daders, wie de slachtoffers? En wie bepaalt uiteindelijk hoe de geschiedenis wordt verteld?
(Bron: Zummerbühne)
Te veel Romeo en Julia
Mooi, de voorstelling van Zummerbühne rond de Graanrepubliek in het Oldambt: drie sterren van de
Volkskrant en vier van het Dagblad van het Noorden. OostGroningen en het Oldambt staan goed in de schijnwerpers. Knap ook om van de journalistieke vertelling van Frank Westerman goed toneel te maken.
Wat niet helemaal goed gaat is dat deze uitermate complexe en langdurige landarbeidersstaking gereduceerd en versimpeld wordt naar een romantische vertelling met een Romeo en Julia plot. Dan kijk je toch langs of over dat enorme aantal van 5.000 stakers, de onderlinge verhoudingen en de achterliggende langdurige crisistijd in Groningen met grote werkloosheid en extreem lage lonen.
De staking voor tien procent loonsverhoging – begonnen op 1 mei 1929 – werd uitgeroepen door de socialistische landarbeidersbond, deel van het NVV en wat nu de FNV is. Zummerbühne vervormt de staking echter tot een strijd tussen communisten en kapitalisten. Die beeldvorming wordt versterkt door pal naast de tribune een reusachtig standbeeld van Lenin te plaatsen.
Voor een echt goed beeld van de klassenstrijd in Oost-Groningen en het Oldambt moet je ook niet bij het gelijknamige boek van Frank Westerman zijn.
Wie de dieperliggende achtergronden van de staking en de sociale conflicten in Oost-Groningen en het Oldambt wil doorgronden kan beter lezen wat Otto Knottnerus en Erwin H. Karel erover schreven.
Knottnerus schetst, in 2000 al, buitengewoon boeiend de sociaaleconomische, culturele en politieke geschiedenis van Oost-Groningen. Erwin Karel sluit hier in 2012 mooi op aan door deze lijnen door te trekken naar de aanleg van de chique villawijk De Blauwe Stad bij Winschoten.
Wie wat minder diep wil gaan kan ook op vakbondshistorie.nl terecht. Daar vind je onder meer een artikel van Jan Rootlieb uit 2006 (‘De landarbeidersstaking van 1929 in het Oldambt’)
Langste staking?
Op de eigen website rept de producent van Zummerbühne van ‘de langste staking ooit in Nederland’. Die duurde vijf maanden en tien dagen. De bijna vijftig stakers bij houtzagerij Loos in Blokzijl in de kop van Overijssel zijn echter sinds april 1927 recordhouder: twee jaar en bijna vier maanden hielden ze hun staking voor een nieuwe cao vol. Ook van deze staking is trouwens theater gemaakt en wel in 2022, door theatergezelschap Ons Genoegen.
Wel geldt de staking van 1929 als de langste landarbeidersstaking in Nederland
Meer lezen over de landarbeiders en hun strijd
Op deze website:
- Jan Rootlieb: ‘De landarbeidersstaking van 1929 in het Oldambt’ (2006)
- Dik Nas: ‘Broedertrouw, de eerste landarbeidersbond’ (2000)
Elders online te lezen of te kijken:
- Otto Knottnerus: De landarbeidersstaking van 1929 en haar voorgeschiedenis op Boeren en landarbeiders in het Oldambt (uitgebreide website over het Oldambt)
- Video Lokale Omroep Oldambt: ‘De grote landarbeidersstaking van 1929; Martelaar door ‘verdwaalde’ kogel’ (2014)
- Marcel Broersma: ‘Stille getuigen’ (Historisch Nieuwsblad 24 november 2003)
- Maarten Zwiers: ‘In opstand tegen boeren: Links radicalisme op het platteland, 1880-1950’ – Leidschrift, 40(3), 23-40.
- Erwin Karel: ‘Oost-Groningen: de eeuwige periferie?’ (2012)
Dit artikel is een bewerking van een eerder op de website van FNV Regio Noord verschenen stuk