Het geheugen van de vakbeweging

Het Waterlooplein in 1969, vóór de bouw van de Stopera


Een bewogen Amsterdamse geschiedenis

Het Waterlooplein

Elke dag loop ik zeven maal rondom de Stopera. Het heeft nog niet mogen baten. Het Waterlooplein wordt op dit moment heringericht. Wat het resultaat ook mogen worden, het zal het zicht op het wangedrocht – het Muziektheater annex stadhuis – niet verbloemen. Het foeilelijke gebouw is wellicht functioneel in gebruik, maar volstrekt in disharmonie met de omgeving. Soms hoor je dat alles went, maar dit went dus nooit. Er blijft niets anders over dan je te schikken in het onvermijdelijke. Stopera wordt in de volksmond gezien als een samentrekking van stadhuis en opera. Een halve eeuw geleden stond het voor Stop Opera. In alle wijsheid besloot de gemeenteraad van Amsterdam, na een decennialange discussie, de locatie van een nieuw stadhuis maar te combineren met de opera. Nederlandse ambtenarij, pragmatisme en zuinigheid. De besluitvorming rondom de Stopera vond plaats in een periode dat de kraakbeweging de stad op haar grondvesten deed trillen. Burgemeester Wim Polak (1978-1983) werd het vuur aan de schenen gelegd.

Onlangs bezocht Harry Peer de tentoonstelling over het Waterlooplein in het Joods Historisch Museum. Hier ontmoette hij de vakbonds-zussen Betty en Sophie Lazarus. Hij maakt van de gelegenheid gebruik om de bouw van de Stopera uitvoerig te hekelen.

Ontuchtig voortbrengsel

Hoe mooi had deze plek aan de Amstel wel niet kunnen worden. En de directe omgeving was al zo aangetast door de oorlog, de aanleg van de IJ-tunnel en de metro. Een dag Waterlooplein zonder Stopera staat me nog op het netvlies gebrand. Dat is 30 april 1980. Het Waterlooplein was geheel kaal, een wezenloze vlakte, bouwrijp gemaakt. De markt was verplaatst naar een windhoek vlakbij de ingang van de IJ-tunnel in de nabije Valkenburgerstraat en Rapenburgerstraat. Agenten te paard sloegen in op het publiek. Een politieman die van zijn paard was gevallen, werd door omstanders weer in het zadel geholpen. Demonstranten verzamelden zich om via de Blauwbrug op te stomen naar het Rokin, richting kroningsfeestje van Beatrix in de Nieuwe Kerk.
Ik sta niet alleen in mijn waarneming en beoordeling van deze architectonische schepping van Wilhelm Holzbauer en Cees Dam. Bekende Nederlanders uitten hun woede over de Stopera.

  • Peter Schat: Een woestijn van ambtelijke eenzaamheid grijnst je van de gevels tegemoet – in beton gegoten rancune, opgesierd met aangeplakte bakstenen!
  • Jan Blokker: Dor, levenloos, rampzalig, gevaarlijk – in die termen mag over het ontuchtig voortbrengsel inderdaad gesproken worden.
  • Gerrit Komrij: Het plan om van een appel en een peer een pruim te maken, dat wil zeggen om op het Amsterdamse Waterlooplein zowel de opera als het stadhuis in één crematorium–kostuum te steken, vormt tot dusver het schrijnendste resultaat van dat andere monsterhuwelijk: het samengaan van bestuurlijk onbenul en talentloze architectendom.

De gewraakte teksten zijn te lezen op de tentoonstelling Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten in het Joods Historisch Museum. Vier eeuwen geschiedenis over de voormalige Jodenbuurt in Amsterdam zijn op een aantrekkelijke manier via foto’s, filmmateriaal, 3-D-reconstructies, objecten en bodemvondsten in beeld gebracht. Joost Ranzijn is de maker van de film Storm in de Opera (1983) over deze woelige episode.

Tentoonstelling

Een groep van 25 architecten stuurde zelfs een brief naar de Hoge Raad met het verzoek het besluit van de gemeenteraad te vernietigen. Vergeefse acties. De eerste paal voor de Stopera werd onder het nodige rumoer geslagen op 5 juli 1982. De bouw ging verrassend snel. De feestelijke opening van het Muziektheater vond plaats op 23 september 1986. Het was een feestje voor een select gezelschap, onder wie de Koningin. De notabelen stonden binnen. Buiten roerden actievoerders zich. Pelotons van de Mobiele Eenheid stonden rondom het gebouw, de politie voerde charges uit met getrokken pistool. In september 1988 trokken de ambtenaren het nieuwe stadhuis in. Het budget van 230 miljoen gulden werd met 120 miljoen overschreden.

Betje en Sophie Lazarus

… opmerkelijk en ontroerend is de foto van het Internationaal Diamantbewerkers Congres in Antwerpen in september 1897, waarop Betje en Sophie vooraan zitten…

Het Waterlooplein met de gelijknamige markt werd eind negentiende eeuw gevormd, nadat de Houtgracht en de Turfgracht op Vlooienburg waren gedempt. Vlooienburg werd vanaf 1595 in de Amstel aangelegd en trok al snel veel bewoners aan. Spinoza en Rembrandt zijn de beroemdste. Op de tentoonstelling valt mijn oog op een oproep aan de roosjessnijdsters in het Weekblad van de Algemeenen Nederlandschen Diamantbewerkersbond uit 1896 om zich met hun vakbelangen en vakorganisatie bezig te houden. Tevens is er een schrift met de notulen van de Roosjes Snijdsters en Snijdersvereniging over de periode van 27 juli 1896 tot 11 juli 1900. De oproep komt van Betje Lazarus die haar medearbeidsters aanspoort zich in te zetten voor hun werkbelangen. Betje wordt in juni 1896 president/voorzitter en haar zus Sophie secretaris van de nieuwe Roosjes Snijdsters en Snijdersvereniging. De leden van de vereniging komen vaak bijeen op het Waterlooplein, het centrum van de diamanthandel.

Opmerkelijk en ontroerend is de foto van het Internationaal Diamantbewerkers Congres in Antwerpen in september 1897, waarop Betje en Sophie vooraan zitten. Naast deze twee Nederlandse vrouwelijke afgevaardigden nemen we op de voorste rij nog een vrouw waar. Drie vrouwen in een gezelschap van 44 mannen. Betje overlijdt in 1933, haar zus Sophie wordt in 1943 door de bezetter opgepakt. Sophie, haar echtgenoot Marcus Haringman en haar broer Marcus Lazarus worden in 1943 omgebracht in Sobibor. Met het lot van Sophie en haar levensgezel en haar broer stippen we het lijden aan van onze Joodse medeburgers die in de Tweede Wereldoorlog in de vernietigingskampen zijn vermoord. De Joodse marktlieden en hun klanten van het Waterlooplein zijn in de oorlog weggevoerd. Een enkele, eenzame Joodse marktkoopman zet zijn nering na de oorlog voort. Het Joodse karakter van de markt als geheel is verdwenen.

Koopjes

De oudste en bekendste vlooienmarkt van Nederland trekt een publiek aan tot ver buiten de hoofdstad. Toeristen lezen erover in de reisgids. Goed gebekte marktkooplieden prijzen hun waren aan, hippies strijken neer in de jaren zestig en zeventig en creatieve mode ontwerpsters verkopen vesten en truien gemaakt uit tafelkleden. De traditie wordt voortgezet. Tegenwoordig graaien klanten opgewonden in de stapels op de grond gedeponeerde, sjofele kledingstukken – op zoek naar iets van hun gading. Schoenen, tassen, souvenirs, curiosa, gereedschap, potten en pannen, tweede hands fietsen, van alles is er te koop. Geen groenten of fruit, maar met kaasblokjes, stroopwafels en loempia’s is de maag ook aardig te vullen. Zelf heb ik soms ineens een geluksmoment met een boek waar ik al jaren naar op zoek was.
COVID-19 en de huidige reconstructie van het Waterlooplein verminderen de bedrijvigheid en gezelligheid, maar die zullen ongetwijfeld op een wat mooier en groener plein terugkomen. En toegegeven, een voorstelling van De Nederlandse Opera of Het Nationale Ballet doet veel van de ellende rondom de besluitvorming en de bouw van het Muziektheater vergeten.

De bezoeker aan de tentoonstelling kan wegdromen bij nostalgische liedjes over het Waterlooplein. Het zal duidelijk zijn dat een bezoek aan een museum veel kan losmaken. De tentoonstelling is nog te bezichtigen tot 28 februari 2021.

Harry Peer
Januari 2021

Eerder gepubliceerd op de website Solidariteit.

Tot en met begin 2021 presenteert het Joods Cultureel Kwartier Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten, een uitgebreide tentoonstelling over het hart van de voormalige Jodenbuurt in Amsterdam, waarin de bekende én onbekende geschiedenis wordt ontrafeld. 

Over het werk en leven van Betje en Sophie Lazarus, zie ook:

  • Margreet Schrevel, Een stem in het kapittel. Diamantbewerkers organiseren zich, pp. 35-56, in: Een schitterende erfenis. 125 jaar nalatenschap van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (red. Karin Hofmeester}, Zutphen 2019
  • Ulla Jansz, Betje Lazarus (1870-1933), BWSA online (2016)
  • Ulla Jansz, De Roosjessnijdsters- en snijdersvereniging 1896-1902. Het geheugen van de vakbeweging www.vakbondshistorie.nl, 1 oktober 2015.
  • Andere Tijden, Het einde van het Waterlooplein?, NPO2, 21 januari 2017
  • Hetty Berg, Kirsten van Kempen, Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten, Walburg Pers Algemeen, 2020.