Het geheugen van de vakbeweging

De relatie tussen keuzevrijheid en solidariteit

Paul de Beer over de afkalving van de verziorgingsstaat

De bezetting van het Maagdenhuis eind februari 2015 heeft even de term solidariteit doen opleven. Maar zo vanzelfsprekend als in de tijd van Joop den Uyl is dat begrip niet meer. Solidariteit is steeds meer onder druk komen te staan; in de gezondheidszorg, de bijstand en de pensioenen. In een radioprogramma van OBA live (9 februari 2015) vroeg men zich af wat er nog te redden valt van de solidariteit. Eén van de gasten in dit programma was Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam.

Paul de Beer, hoogleraar Arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van AmterdamPaul de Beer, hoogleraar Arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amterdam

Door bezuinigingen, de privatisering van de zorg en de overheveling van zorgtaken naar gemeenten, krijgt de Nederlandse burger steeds meer te kiezen. Maar als mensen keuzes krijgen voorgelegd, zegt hoofdgast Paul de Beer, gaan ze doorgaans voor hun eigen belang. Kalft onze solidariteit met de verzorgingsstaat af? Hoe erg is dat? En kan het nog teruggedraaid worden? Andere deelnemers aan de radiodiscussie, geleid door Stephan Sanders, waren Pieter Hilhorst, oprichter van een van de eerste broodfondsen: een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp-ers, gestoeld op onderlinge solidariteit. Pieter Hilhorst is publicist, politicoloog en oud-PvdA-wethouder van Amsterdam. Stine Jensen is de Huisfilosoof van dit programma van de HUMAN.

Definities

Wat bedoelen we eigenlijk met solidariteit? Paul de Beer onderscheidt een houding tot solidariteit en silidariteitsgedrag. In de jaren zeventig ging het vooral om de houding. We waren allemaal solidair met de volkeren van Latijns-Amerika, die in opstand kwamen tegen hun onderdrukkers maar dat vroeg niet veel daadkracht. Maar solidariteit is ook iets doen voor anderen zonder dat men zeker weet dat men er een gelijkwaardige prestatie voor terugkrijgt. Het gaat erom wat mensen doen. Pieter Hilhorst onderkent nieuwe vormen van actieve solidariteit of saamhorigheid met anderen en de pech die hen kan overkomen. Het gaat niet alleen om de saamhorigheid van de sterken met de zwakken maar ook met mensen die pech hebben, pech die ieder van ons kan overkomen. Het is een houding maar het is ook gedrag. Filosofe Stine Jensen voelt zich ongemakkelijk bij het horen van de term solidariteit. ‘Hoe vaker we het woord in de mond nemen, hoe duidelijker het is dat er wat aan schort.’ Een uitspraak als die van Samson (‘We moeten solidair zijn’) ergert haar en verraadt krampachtigheid. De term saamhorigheid bevalt haar beter.

Eigenbelang

De Beer erkent dat het begrip solidariteit in de bestudering van de arbeidsverhoudingen, in de zin van de arbeidersklasse georganiseerd in vakbonden tegen kapitalisten, steeds minder vaak voorkomt. De arbeidersklasse is niet langer herkenbaar aanwezig en de arbeidersklasse is versnipperd. Toch wordt de gedachte ‘ieder voor zich’ in Nederland niet breed gedragen. Ter sprake komen ook de bezuinigingen, de gezondheidszorg, de privatisering van de zorg en de overheveling van zorgtaken naar gemeenten. Daardoor krijgt de Nederlandse burger steeds meer te kiezen. Maar als mensen keuzes krijgen voorgelegd, zegt Paul de Beer, gaan ze doorgaans voor hun eigen belang. Kalft onze solidariteit met de verzorgingsstaat dan af? Hoe erg is dat? En kan het nog teruggedraaid worden? Ook wordt de vraag besproken waar de grenzen van de solidariteit liggen; in je buurt, bij je familie of bij de grens. Er is veel informele solidariteit in ons land die zichtbaar wordt in vrijwilligerswerk en mantelzorg. Wij willen ons blijkbaar wel inzetten voor bijvoorbeeld de hulpbehoevende of werkloze in eigen land maar niet voor die in Griekenland. De gedachte van welbegrepen eigenbelang speelde ook een rol bij het ontstaan en het handhaven van de welvaartsstaat. De sterker wordende gedachte dat alles in je eigen hand ligt, is een zware belasting voor individuele (jonge) mensen. Het is beter om sommige risico’s te delen zoals we doen bij de kinderbijslag en de AOW.
Kees van Kortenhof
Maart 2015

Link
* Beluister de volledige uitzending (60 minuten) van Human van 9 februari 2015