Het geheugen van de vakbeweging

De oude ambachten en beroepen van Jan Luyken

Boekillustrator van de gouden eeuw tot nu

Mogelijk kent u het werk van de 17de eeuwse prentkunstenaar Jan Luyken (1649-1712). Reproducties van zijn etsen en prenten tref je aan op kalenders, pakpapier of winkelversieringen. Luyken was de belangrijkste boekillustrator van zijn tijd. Zijn zoon Casper (1672-1708) hielp hem vanaf zijn 16de mee bij het graveren van prenten.

De Orlosimaaker, tekening van Jan LuykenDe Orlosimaaker, tekening van Jan Luyken

Luyken was doopsgezind en dat merk je aan al zijn verbeeldingen. Ze worden begeleid door stichtelijk commentaar, een herinnering aan de juiste, christelijke levenswijze. In 2011 vieren de doopsgezinden hun jubileumjaar. Ter gelegenheid hiervan besteedt het Teylers Museum aandacht aan de grote kunstenaar. Tot 17 april kun je in het museum in Haarlem, dat zijn bestaansrecht dankt aan de doopsgezinde Pieter Teyler, de tekeningen en prenten van Jan Luyken bewonderen. We treffen prentverbeeldingen aan van episodes uit de Bijbel, van scčnes uit het leven van doopsgezinde martelaars (bijvoorbeeld van de vervolging van de Hugenoten in Frankrijk) en de moord op de gebroeders De Witt. Tevens zien we prenten uit boeken zoals De bijenkorf van het gemoed en Het leerzaam huisraad. Eigenaardig is wel dat het belangrijkste werk van Luyken ontbreekt op de tentoonstelling. Dat is de Spiegel van het menselyk bedryf, een bundel met honderd etsen van oude ambachten en beroepen. De etsen spreken mede door de bijbehorende motto’s en gedichten nog steeds tot de verbeelding. Jan Luyken gaf het samen met zijn zoon Casper in 1694 uit. U zult er nu voor moeten zoeken op het Waterlooplein of in een antiquariaat in uw woonplaats. De bundel is vaak herdrukt, ook vertaald en in andere landen uitgegeven. Soms sta je in een museum ver weg tot je verrassing ineens voor een vitrine met Luykens tekeningen. In het buitenland worden ze vaak opgevat als  een illustratie van het leven en werken in de Republiek.
De innerlijke (religieuze) kracht van zijn gedichten pakt de lezer wel. Wat dacht u van de tekst bij De Horlogemaker:
O Mens, beschick uw Zielen Staat,
Terwijl des leevens Uurwerck gaat;
Want als ’t Gewicht is afgeloopen,
Van deese korte leevens tijd,
Daar is geen Ophaal  weer te koopen,
Voor kunst, noch Geld, noch Achtbaarheid.

De Bakker wordt eveneens vaak aangehaald:
O Schepper van het lieve Brood
Tot voedsel van het tijd’lick leeven
Hoe heeft uw mildheidt ons genood,
Om ons u Selfs tot Brood te geeven;
O Brood dat uit den Heemel viel
Versaadigd ghy dan onse Ziel.

Stichtelijk of niet, er zit tevens een behoorlijke dosis humor in. Het verbaast niet dat de ambachtslieden uit de begintijd van de vakbeweging zich door Luykens afbeeldingen bevestigd voelden in hun vakmanschap en hun beroep en levensomstandigheden tegen de opkomende industrialisatie wilden verdedigen.
Harry Peer                                                                                                                                                                                                                               Dwarsligger Nieuwsbrief VHV nr. 1, 2011