Het geheugen van de vakbeweging

Vreemdelingenangst is van alle tijden

Van spaghettivreters en Twentse boeren

Begin jaren zestig komen de eerste 60 gastarbeiders uit Italië in Oldenzaal aan om tewerkgesteld te worden in de textiel. Hun komst is mogelijk geworden omdat Nederland in de persoon van minister Luns in 1960 een wervingsverdrag met Italië sloot. Afspraak was dat de arbeiders vrijgezel zijn en ouder dan 20 jaar. De botsing der culturen tussen de wereld van de casanova’s en de Twentse brommerhelden leidt tot spanningen, ook wel spaghettioorlog genoemd.

Foto: Stadsarchief Oldenzaal

In die jaren, met een historisch laag werkloosheidscijfer (0,8%), komen de Italianen met de trein vanuit Milaan in Utrecht aan. De bus brengt hen vervolgens naar Oldenzaal waar de meesten werk vinden bij de textielfabrieken van Molkenboer en Gelderman. Ze worden ondergebracht bij gastgezinnen of hotels.

De Algemene Nederlandse Werkgeversvereniging (ANW) brengt een brochure uit voor hun leden. Citaat: ‘Vooropgesteld moet worden dat de Italiaan, voor zover men daarvan kan spreken, een heel andere mentaliteit heeft en in een andere gedachtewereld leeft dan de Nederlander.

Hij is meer emotioneel ingesteld en uitermate gevoelig voor persoonlijke belangstelling. Af en toe een prijzend woord kan voor veel belang zijn voor zijn werkprestatie. (…) Hij werkt om te leven en leeft niet  om te werken. Op dit punt zal men hem de Nederlandse gewoonten en regels dienen bij te brengen’.

Ook de omgang tussen Italianen en de andere sekse wordt belicht: ‘De meeste Italiaanse arbeiders zijn in de omgang met vrouwen en meisjes geheel andere gewoonten gewend dan hier gelden. De Nederlandse meisjes zijn in de ogen van vele Italianen sterk geëmancipeerd. Het feit alleen dat een meisje terugkijkt wanneer hij aanziet, kan voor een Italiaan betekenen dat hij prijs stelt op nadere kennismaking’. De werkgever wordt geadviseerd hun Italiaanse werknemers daar discreet op te wijzen en te waarschuwen voor eventuele strafrechtelijke gevolgen van ontoelaatbare handelingen, ‘speciaal met minderjarigen’.

Knokpartijen

De werkgevers blijken een vooruitziende blik te hebben. De Italiaanse jongemannen, met zwarte ogen en krullende haardos, in wit overhemd en colbertjasje inclusief stropdas, baren opzien in het in zichzelf gekeerde Oldenzaal van begin jaren zestig. En afgunst……want de Oldenzaalse meisjes zagen de Italianen wel zitten. Ze lijken afkomstig van een andere planeet. De Oldenzaalse nozems met vetkuif en geblokte overhemden vonden hen ‘aanstellers’.

In de loop van 1961 wordt de sfeer grimmig en op zaterdagavond 2 september barst de bom. De precieze reden blijft duister maar de onvrede bestond al langer onderhuids. Groepen in de binnenstad gaan met elkaar op de vuist en fietsen vliegen door de lucht. In cafetaria Wiltie waar de Oldenzaalse jeugd en ook de Italianen hele avonden doorbrengen op één colaatje terwijl Rock around the Clock van Bill Haley and the Comets uit de jukebox schalt, slaat de vlam in de pan.

Die knokpartij escaleert een dag later op zondag toen de Italianen ontdekten geweigerd te worden in de danszaal van de Katholieke Arbeiders Bond (KAB) in het St. Josephgebouw aan de Molenstraat. Op de deur hangt een bord Verboden voor Italianen. De Italianen proberen binnen te dringen door de deur te forceren maar tevergeefs.

Italianen en Spanjaarden uit de rest van Twente trekken op naar Oldenzaal omdat hun landgenoten daar ‘gemarteld’ zouden worden. Politie en marechaussee houden hen tegen bij de stadsgrens. Pas om 3 uur ’s nachts keert de rust terug.

De Oldenzaalse spaghettirellen halen de voorpagina’s van alle kranten (‘De slag bij Oldenzaal’) en de NOS-televisie interviewt de Italiaanse arbeider Salvatore Ierna: ‘Waarom maken jullie ruzie?’ Salvatore:‘We zijn hier gekomen om te werken, niet om te sterven’. Om de rust te herstellen worden de Italiaanse consul en de Commissaris van de Koningin ingeschakeld.

Desondanks besluiten de Italianen in Café Het Siepeltje diezelfde nacht het werk neer te leggen omdat ze zich bedreigd voelen. Ook daar staan met stokken bewapende en schreeuwende Oldenzalers en Italianen, tegenover elkaar. ‘Donder op spaghettivreters,’ wordt er geschreeuwd. Een deel van de Italianen doet dit ook en maakt gebruik van een betaalde terugkeerregeling naar hun geboorteland.

Kees van Kortenhof

maart 2017

Meer informatie

* Beluister hier OVT-documentaire 26 februari 2017, samenstelling: Jacqueline Maris

* Zie NPS-serie Na de Oorlog (1995) over de relatie tussen Italianen en Nederlanders in Oost Nederland in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw en fragmenten uit de film De spaghettivreters 1995.